DZIEJE ŁABĘD I MIEJSCOWEGO KOŚCIOŁA WNIEBOWZIĘCIA NAJŚWIĘTSZEJ MARYI PANNY NA TLE FUNDACJI GÓRNOŚLĄSKIEGO RODU WELCZKÓW Część 1.

Data: 09.12.2013

Autor: Wioletta Stachowicz

Autor zdjęć: Wioletta Stachowicz

Łabędy – położenie i dzieje miejscowości

  Łabędy to dzielnica Gliwic, leżąca ok. 7 km na północny - zachód od centrum miasta. Znajduje się na obszarze Niecki Kozielskiej. Na tym pofałdowanym, równinnym terenie, rozciągają się doliny Bierawki i rzeki Kłodnicy. Dzielnica dzieli się na Łabędy, Stare Łabędy, Niepaszyce, Przyszówkę oraz Kuźnicę. Według danych z Urzędu Miejskiego w Gliwicach Łabędy liczą około 16,55 km.

             


  Przez Gliwice biegły niegdyś bardzo ważne szlaki handlowe, dzięki którym miasto mogło szybko i dynamicznie się rozwijać. Jeden z ważniejszych prowadził od Morza Czarnego przez Kijów, Lwów, Kraków w stronę Kędzierzyna – Koźla, Opola i Wrocławia aż do Norynbergii, Frankfurtu i Kolonii. Dzięki tym szlakom szybko rozwijało się nie tylko samo miasto, ale także okoliczne miejscowości i dzielnice - między innymi Łabędy. Wiązano z nimi plany dotyczące industrializacji terenu i z czasem stały się siedzibą wpływowych rodów górnośląskich.
  Problem nazewnictwa tej dzielnicy nie jest do końca rozwiązany i jasny. Istnieje wiele hipotez dotyczących pochodzenia nazwy Łabędy. Niektórzy badacze twierdzą, że pochodzi od słowa łabędź. Wynika to z faktu, że na terenach przy brzegach rzeki Kłodnicy tworzyły się tereny bagienne, łąki i stawy, gdzie zlatywały często łabędzie. Pieczęci gminne mogą potwierdzać tę hipotezę, ponieważ grawerowano na nich herb Łabęd z wizerunkiem łabędzia. Inna teoria głosi, że nazwa wywodzi się od kamieniołomów wapiennych, które ponoć znajdowały się w pobliżu dzisiejszego portu. W języku łacińskim brzmiałyby coles labentes, co znaczy białe wzgórza.


  Co do nazewnictwa miejscowości, to sprawa również owiana jest tajemnicą. Ze względu na znikomą ilość źródeł historycznych odtworzenie listy właścicieli ziemskich Łabęd jest trudnym zadaniem. Jedna z hipotez głosi, że Łabędy swoją nazwę zawdzięczają pierwszemu władcy tych ziem – Christianusowi Labandtusowi. Ten ród z pokolenia na pokolenie dziedziczył i zarządzał tą miejscowością. Kolejnym z właścicieli miał być Magnus Korke a później hrabia Comelius Colono de Colański Und de Labandus, od którego odkupili je w 1671 roku Welczkowie.
  Wracając do odleglejszych czasów, historia miejscowości wydaję się być jeszcze raz ciekawsza. Badania archeologiczne ubiegłego stulecia pozwalają na ukazanie odległej w czasie historii omawianego obszaru. Podczas badań odkryto zabytki z okresu neolitu i epoki brązu, będące pozostałością po kulturze łużyckiej. W latach 1938-1939 odkryto ciałopalne i szkieletowe cmentarzysko z okresu około 4000-3000 lat p.n.e., które znajdowało się nieopodal dworca kolejowego. Zmarli byli grzebani na wznak z głową skierowaną w stronę południa. Podczas wykopalisk znaleziono również wiele ozdób glinianych, broń i wyposażenie.

                                                     


  Najstarszy dokument, w którym jest wzmianka o Łabędach, wystawionym przez księcia pszczyńskiego Władysława, pochodzi z 1286 roku i zawiera notę o Novigiusie de Laband. Dotyczył on sprzedaży sołectwa w Ostropie. Już w drugiej połowie XV wieku wieś była własnością książąt opolskich: Bolka oraz Bernarda. Wpis do Liber fundatoris z 1305 roku wspomina kościół oraz wieś Łabędy, a w rejestrze Nuntiusa Galhardusa z 1335 roku znajduje się zapis ecclesia de Lambag, co oznacza kościół łabęcki. Istnieje także wpis w dokumencie z 1317 roku, w którym proboszcz Gerard z Gliwic pisze o przychodach proboszcza Mikołaja Schassek von Laband.
  Łabędy niegdyś były lokowane na prawie polskim. Chłopi pracowali na ziemi i oddawali część plonów swojemu panu. Zobowiązani byli do dostarczania konkretnych wyrobów i dóbr jak na przykład mięso i miód oraz oczywiście musieli być mu posłuszni i pracować dla niego fizycznie. Z czasem w pobliżu wsi powstawały osady służebne, gdzie wykonywano konkretne prace. Takimi miejscami były między innymi Kleszczów (VIII – IX w.), Niepaszyce (IX – X w.) oraz Przyszówka, gdzie znajdowała się osada wyrobników, węglarzy i smolarzy. Z czasem powstawaniem nowych osad zajmowali się na tych terenach rycerze, którzy byli wasalami seniora. Tak też rycerz Mikołaj Smykała założył Rzeczyce, Celestyn Trzemeszka Dzierżno, a Ignacy Manowski w XIII wieku dał początek Ligocie Łabędzkiej. Z czasem wprowadzono inny sposób pobierania należności od chłopów – prawo niemieckie. Osadnicy, jako ludzie wolni mieli prawo własności ziem i musieli pracować na rzecz pana kilka dni w roku i płacić mu czynsz w zależności od wysokości plonów. W Łabędach większą miarą był łan frankoński a mniejszą flamandzki.


  Mieszkańcy trudnili się przede wszystkim leśnictwem, rolnictwem i bartnictwem. Najstarsze dokumenty wspominają, że na tym terenie znajdowało się sześćdziesiąt rodzin, pośród których było czterech młynarzy. Dane z 1865 roku dowodzą, że obszar łabędzkich ziem wówczas wynosił 3475 ha, czego znaczną część tworzyły lasy. W pobliżu znajdowało się parę młynów zbożowych a także dwa tartaki przy rzece. Miejsca pracy dawały również kamieniołomy kamienia wapiennego i dwa piece wapienne. Według dokumentów w 1794 roku same kamieniołomy dawały zysk w wysokości 53 talarów. Łabędy były bogate także w glinę i w okolicach powstało kilka cegielni między innymi kupców Bemdela i Vogela, przedsiębiorcy Gotthelfa oraz von Welczka.
  Łabędy bardzo szybko się rozwijały, do czego przyczyniły się również między innymi: powstanie Kanału Kłodnickiego, nowych dróg, kolei oraz hut i kamieniołomów. W roku 1792 rozpoczęto budowę kanału, który miał połączyć rzekę Kłodnicę i Odrę. Otwarcie kanału nastąpiło w 1822 roku. Ponad sto lat później, w 1933-1939 powstał Kanał Gliwicki, który łączy do dziś Kędzierzyn Koźle z Gliwicami. W 1845 roku wybudowana została linia kolejowa na trasie Opole – Mysłowice, która przebiegała przez Łabędy, a trzydzieści pięć lat później kolejna – prowadząca przez Pyskowice-Łabędy-Gliwice. Była to wówczas bardzo ruchliwa i znana trasa. Dokumenty podają, że kursowało na niej około 250 składów. Przemysł, który w wielkim stopniu rozwinął Łabędy początkami sięgał kuźnic, które przed XVIII wiekiem tu już prosperowały, a które później przeobraziły się w wielkie huty. Jedna z pierwszych, z napędem wodnym, znajdowała się w pobliżu starego zamku Welczka, przy Młynie Gorola.


  Wiek XIX okazał się być bardzo sprzyjający dla rozwoju przemysłu w Łabędach. W 1848 roku powstała pierwsza huta „Hermina”, która była własnością wrocławskiego kupca o nazwisku Caro. Znajdowała się przy Kanale Kłodnickim i linii kolejowej. W kolejnych latach powstała walcownia, która wciąż się rozbudowywała i znakomicie funkcjonowała. W 1939 roku prosperowały wówczas już trzy zakłady przemysłowe i dopiero druga wojna światowa sprawiła, że uległy zniszczeniu. Wraz z rozwojem przemysłu wzrastała również liczba mieszkańców w Łabędach, co determinowało w XIX wieku powstawanie coraz większej ilości domów, a w XX wieku w związku z rozwojem hut powstawały nowe osiedla. Przez ponad dziesięć lat Łabędy były nawet miastem, jednak od 1964 roku funkcjonują już jedynie, jako dzielnica Gliwic.
    Wracając jednak do znaczenia rodu Welczków na tym terenie warto przypomnieć, jak wielką rolę pełnili jej przedstawiciele na Górnym Śląsku od XVII wieku w sferze ekonomicznej, jak i politycznej oraz jaki to miało wpływ na rozwój i strukturę urbanistyczną Łabęd. Ich liczne fundacje sakralne do dziś zdobią architekturę oraz wnętrze kościoła Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Łabędach. Historia przemian i rozbudowy świątyni na przestrzeni wieków zdeterminowana była siłą i wpływami rodu Welczków. Jednak więcej informacji na temat kościoła zostanie omówionych w kolejnym artykule, który ukaże się w najbliższym czasie na portalu ewangelizacyjnym Jezus Team. Serdecznie zapraszam!

Pozytywnie

facebook